FELIPE BIGARRENARI ESKUTITZA

Felipe erregea, jatorriz espainola, Karlos menderaezinaren semea.

Lope de Agirre, zure gutxieneko zerbitzari, kiristian zaharra, guraso helduen seme, nire goraldian kapare, Espainiako erresumetan jatorriz euskalduna, Oñatikoa.

Nire nortasuna osatzearen, eta gizon zintzoak bete beharrezkoak ordaintzearen, gaztetan Perúraino ozeanoa nabigatu egin nuen. Lantza eskuan, hogeita lau urtetan Perún zerbitzu anitz egin dizkizut, indioak menperatu, eta zure zerbitzurako herriak eratu, bereziki, nire indar eta ahalbideen arabera, zure Koruaren izenean gatazka eta topaguneetan dihardut, zure ofizialei sorospen eta ordainsariak betez, zure liburuetan agertuko den bezala. Ongi uste dut, Jaun argidotar hori, nahiz eta neu eta nire lagunekin krudela eta ezatsegina izan, gu gaitik hartutako hainbertze zerbitzuen izenean, erraten dizudana sinetsiko duzula, egia da ere, balitekeela lurralde hauetatik idazten dizutenek egia ez erratea, haietatik urrun baitira.

Ohartarazten zaitut, errege espainola, lurralde hauetan dituzun basailu hagitz onentzako Indietako Erreinuetan era bateko justizia eta zuzenaren beharra dagoela, nahiz eta ni, zure entzule, erregeorde eta gobernatzaileek erabiltzen dituzten ankerkeriak jasan ezinik, atera egin naizen zure obedientziatik, gero izenak emanen dizkizudan lagunekin, eta orainoko gure aberria Espainiari uko eginez, gure indarrak jasan eta sufritu ahalko dituen bezain guda krudela egitera gatzaizkizula. Hauek dira errege jauna, zure ministroak ezarritako zerga, zigor eta sari bidegabeko ikaragarriak, ezin ditugunak sufritu, euren seme eta zerbitzariak mantentzeko, gure fama, bizia eta ohorea ebatsi digutelako, lastimagarria izanik egin diguten harrera txarra.

Eta ni, eskuineko hanka maingu, Chuquinga bailaran Alonso de Alvaradorekin batera eman zizkidaten bi arcabuzadaren ondorioz, zure izenean eta zure aginduei jarraituz Francisco Hernández Girónen aurka gindoazela, zure aurka matxinatua hura ere, ni eta nire lagunak hil arte izanen garen bezala, zure ekintzak jabetu gaitu, erreinu hauetan zein krudelki irensten dituzun fedea eta hitza, eta lurralde hauetan Martín Luteroren liburuak baino gutiago balio dutela zure errukiak, zeren, Cañete zure erregeordea, gaiztoa, likitsa, handikia eta larderiatsuak Martín de Robles urkatu zuen, zure zerbitzura zena, eta Tomas Vázquez ausarta, Perú konkistatu zuena, eta Alonso Díaz tristea, Moisések basamortuan baina gehiago herrixketako biztanleak aurkitzen lan egin zuena, eta Piedrahita, kapitain ona, zure zerbitzuan anitz gatazka zapuztu zituena, eta Pucaran bizia emanez gudariekin jarraitu zuena, ez balira sartu, egun, Francisko Hernández izanen zen Perún errege.

Ez itzazu aintzat hartu miatzaile hauek adierazten dizkizuten egindako zerbitzuak, gezur handia baita, zerbitzua deitzea zortziehun mila peso zure errege kaxatik gastatzea, euren bizio eta txarkerietako. Zigor itzazu gaizkile modura, hala baitira. Beha, beha Errege espainola, zure menpekoekin ez zaitez krudela eta eskergaitza izan, zeren, Gaztelako erreinuetan zu eta zure aita inongo atsekaberik gabe zeundetenean, zure basailuek euren odola eta azienden bizkar, lortu dizkizute lurralde honetan dituzun erreinuak. Beha, Errege jauna, ezin da errege zintzo tituluarekin lurralde hauetatik etekinik atera, ez duzulako deus arriskatu, eta ez dituzulako lurralde hauetan izerditan lan egin dutenak behar bezala ordaindu.

Ziur naiz, errege guti gaten direla ifernura, guti zaretelako, anitz izanen bazinete, batek ere ez zuen sartzerik izanen, han Luzbel baina txarragoak izanen zinatekeelako, gizaki odol gose eta egarri ase gura duzuelako. Aitzitik ez naiz zuekin liluratzen, beti zaretelako adin ttikikoak. Eta, horrela Errege jauna, zin egiten dizut eta boto nagusia egiten dut Jinkaren aizinan, nik eta nire berrehun kapera konkistatzaile arkabuzero marañonek, ez dugula zure ministro bat ere bizirik utziko, badakigu eta norainokoa den zure errukia. Gaurko egunean sortuen artean mentura hoberenekoak sentitzen gara, Jinkoaren fedea eta aginduak lurralde hauetan betetzen, nahiz eta bizian bekatariak, ustelkeriarik gabe, kiristian gisa, Romako ama santuak agintzen duen bezala, eta nahi dugu, nahiz eta bekatariak, Jinkoaren aginpen martirioa onetsi.

Amazonas ibaitik egin genuen ateraldian, Marañón Ibaia deritzon hartan sartu, eta Margarita erraten dioten irla batera heldu ginen, Espainiatik etorritako ikara eta beldurra ematen diguten, luterano zismaren zantzuak nabaritu genituen, eta gurekin zetorren Monteverde izeneko alemaniar bat zatikatzea manatu nuen berehala: patuak emanen du haren kontu. Gu egonik, printze argidotar hori, Kristoren fede perfektuan bizitzeak du berea.

Bereziki da handia lurralde hauetan fraideen lasaka, ze, zure sumina eta zigorra komenigarria litzaizkieke, ez baitago inor gutxienekoz arrandiatzen ez duena gobernadore izatea. Beha, beha errege, ez iezaiezu sinets, zure erreal agerpenean, zure aitzinean isurtzen dituzten malkoak, hona etorri eta agintzea delako zera. Jakin nahi baduzu hemen daramaten bizimodua, adi, merkataritzan iaioak, onura profanoak erosi, eta elizako sakramentuak saldu, pobreen etsaiak, handinahiak, gozozaleak, harroak, gutxienetakoa izanik ere, fraideak nahi duena, lurralde hauek manatu eta gobernatu da. Erremedioa, Errege jauna, ekintza hauek eta etsenplu txar hauek ez dute betetzen eta finkatzen bertakoen fedea. Gehiago erraten dizut, fraide hauen lasaka ezpada akitzen, ez da faltako eskandalurik.

Aitzitik, nik eta nire lagunak, gure arrazoiaren baitan, bizia emateko prest gaude, egoera honen eta igarotakoen, Errege argidotar hori, zu zara errudun, ez baituzu zure basailuen lanaren errukirik. Ardura zaitez zor diezunaz, zuk ez badituzu begiratzen, eta zure miatzaileek erraten dizutena aintzat hartuz gero, ezin izanen duzu asmatu zure gobernuaren zuzentzea, Ez dago zertan lekukorik azaldu, lau mila peso urteko du zure begirazale bakoitzak sari, eta zortzi mila aurreztuak, heredatuak eta jabetzetan, eta hauek denak kontutan harturik, zerbitzuren emaile izanen bagina, ez ginateke gizon trinkoak izanen, gure bekatuen gaitik, diote, belaunika gaitezen euren aitzinean eta gurtu ditzagun Nabukodonosor izanen balira, beraz ezinezkoa, eta ni zure zerbitzuan hanketan zauritu eta maingua, eta nire lagunak ere, zure zerbitzuan zahartuak eta nekatuak, abisatu nahi dizuegu , ez utzi epai hauetan zure erreal kontzientzia, ez delako zure baitakoa, beraien seme alabak ezkontzearen ahaleginetan galtzen dutelako denbora, ele zaharrak dionez: makurra ala zuzena, gure etxea sabairaino.

Fraideek euren predikuetan ahantzi egiten dituzte pobreak, eta Perúko egoitza hoberenak hartuak dauzkate. Daramaten bizimodua latza eta nekea da, zeren, bakoitzak zigor gisa norberaren sukaldean dozena bat neskato gazte dauzka, eta bertze hainbertze mutik gazte, arrantzara eta galeper ehizara joaten direnak, eta fruituak ere ekartzen dizkietenak. Luxo guziak gutxietsiz.

Kiristian fedearen izenean zin egiten dizut, Errege jauna, ez badiozu erremediorik paratzen lur hauetako txarkeriei, zerutik etorriko zaizu zigorra, egiaren izenean ari natzaizu, nahiz eta nik eta nire lagunak ez dugun zure errukirik espero. Aiene! Aiene! Zure aita enperadoreak Espainiaren indarrez Germania handia konkistatu zuen, gatazkan gastatu zituen diruak, guk aurkitutako Indietako etekinak zirelarik, lastimagarria da gure zahartzaro eta nekearekiko zure erruki eza, eta goseak eta egarriak kasatzen ari gaituzu.

Dakizu dakigula lurralde hauetan, argidotar Errege jaun hori, zure aita enperadoreak Alemania armekin konkistatu zuela, eta Alemaniak bere bizioekin egin zuela Espainia konkistatu, ala guztiz ere, gu hemen artoa eta urarekin gosea ase nahiago, ezen erdoil txar horren barne egon, nahiz eta jakin, egoeran eroriz gero erregalu eta bizio profitatu ahal izan. Nahiz eta gudak gizonentzako eginak diren, eta egoera latzak jasan, Romako ama santuaren aginduak bete eta obedituko ditugu.

Ezin sinets gaude Errege jaun argidotar hori, lurralde hauetan dituzun basailuekin hainen krudela izatea, aitzitik, pentsatu nahi dugu, zure miatzaile eta ministroek direla zure baimenik gabe ari direnak. Diot, Errege jauna, ze Errege hirian (Lima) itsasotik bi legoara arraia ekoizten den aintzira bat deskubritu zela, Jinkoak ala nahi izan zuelako, eta zure ofizial eta miatzaileek arraiaren profitatuz gain, euren burua gutxietsiz, zure izenean alokatzen dutela aintzira, beti euren bizioen ordaintzearen. Hori horrela izanik, utz iezaguzu gutxienez arraina arrantzatzen, deskubritzen lan egin genuelako, Kastillanoko erregeak ez duelako hartatik lortzen diren laurehun pesoren beharrik, hori jakinik Errege hori, ez dizugu Kordobako mesederik eskatzen, ezta Valladolideko edo Españakorik, zure ondareak baitira, min zaitez, jauna, eta elika itzazu lurralde hauetako fruitu eta etekinekin bertako pobre nekatuak, eta beha, Errege jaun hori, Jinkoa denena dela, justizia eta opari, paradisu eta infernu.

Mila eta bortzehun eta berrogeita bederatzian Cañete markesak Pedro Ursúari eman zion Amazonasko jardunaldia, Ursúa jatorriz Nafarroakoa, akaso erran beharko genuke Frantsa, Motilones probintzian, Perúko lurraldean, (indioek era bat soilduak ibiltzen direlako, deritzo Motilones) itsasontziak egiten mila bortzehun eta hirurogei arte ihardun zuena. Itsasontziak egoera umelean egin zituen eta uretara bota orduko gehienak hondatu zitzaizkigun, txalupa batzuk egin, eta zaldiak, eta zama gehienak utzi eta uretaratu ginen ibai beheiti gure biziaren arrisku. Peruko ibairik ahaltsuenekin topatu ginen, eta golko gezan heldu. Oinez egin genituen hirurehun legoa, lehen aldiz uretaratu ginen hartaraino.

Gobernadore txarra, gaiztoa, handikia eta miserablea zen, eta jasan ezinak zitzaizkigun, haren gaiztakeriak, esplikaezinak izanik, danok bat eginez, Errege jaun argidotar hori, solas batean, kasatu egin genuen, azken ordu motz bat emanez, gero Fernando Guzman deritzon Sevillako zaldun bat errege izendatu egin genuen, eta bere aitzinean zin egin, berorrek ikus ahalko duen bezala, denek firmatu dugun dokumentuan, eta India hauetako irla Margaritan gordailutu dugunean, niri haren laguntzaile berezia egin ninduten, eta laster jabetu nintzen haren irain eta gaiztakeriaz, kasatu nahi izan ninduten, eta nik akitu nituen errege berria eta bere zaintzailea, eta haren teniente jenerala, eta lau kapitain, eta haren otsein nagusia, eta heren menpeko apeza, eta bazterrak nahasten ari zen emakume bat, Rodasko komendadorea, eta almirante bat, eta bi alferez, eta bortz edo sei haren lagun; zure miatzaileen joera krudela gaitik, guda aitzina eraman eta bertan hiltzeko prest egonik, berriz ere kapitainak izendatu nituen, eta sarjentu nagusia, eta kasatu nahi izan ninduten, eta nik denak urkatu nituen.

Porrotari jarrai eta Marañon ibaian hilketak eta mentura txarrak gaindituz, hamar hilabete eta erdi geroago iritsi ginen azkenik Ipar itsaso bururaino. Ehun jardunaldi justu egin genituen. Mila eta bortz ehun legoa justu, ibai handi eta kezkagarrian. Laurogei legoa ur geza, haren ahoan, eta ez dioten bezala adar anitzetan. Hondar handiak ditu, zortziehun legoako basamortua herri bat ere gabe, xehetasunez egin dugun txostenean, argidotar horrek ikusi ahal izango duen bezala.

Sei mila aintzira baina gehiago dituen parajean ibiliak gara. Jinkoak daki nola atera ginen laku kezkagarri hartatik! Adi ezazu, Errege jauna, ezazu onartu itsas armadarik bidaltzea zorigaiztuko ibai hontara, kiristian fedearen izenean zin egiten dizut, Errege jauna , mila gizon etorriko balira ere, bat ere ez zen onik aterako, ematen dituzten arrazoiak ez direlako zuzenak, eta ibaian ez dagoelako etsipena bertzerik, bereziki Espainiatik heldu berrientzako.

Lehia honetan nirekin heldu diren kapitain eta ofizial irainduek, euren bizia ematearen zin egin dutenak hauek dira: Juan Jerónimo Espinola, infanteri kapitaina, Genobakoa; Juan Gómez, almirantea: Cristóbal García, infanteri kapitaina, biek andaluziarrak. Diego Tirado zaldun kapitaina, andaluziarra, zure miatzaileek bidegabe Errege jauna, bere lantzarekin irabazitako hainbat indio kendu zizkietena. Nire zaindari kapitaina Roberto Sosaya eta haren alfereza Nuflo Hernández, Balentziakoa, eta gure altxorzaina Juan López Ayala, Kuenkakoa; Blas Gutiérrez alferez orokorra, konkistatzailea, hogeita bortz urtekoa; Juan Ponce, Sebilakoa eta Custodio Hernández, alfereza, portugaldarra; Diego Torres alfereza, nafarroakoa; Pedro Rodriguez Viso eta Diego Figueroa sarjentuak; Cristóbal Ribas, konkistatzailea; Pedro Rojas andaluziarra; Juan Saucedo alferez zalduna; Bartolomé Sánchez Paniagua, gure zaindari karguduna; Diego Sánchez Bilbao, gure zuzkitzailea; García Navarro miatzaile orokorra, eta bertze hainbat kapare baturik, Jinko Jaunari eska egiten diegu, zain zaitzan, guda egiten dizuetenei aurre egin ahal izateko, bereziki turko eta frantsei, eta lurralde hauetan Jinkoak eman dakigun dohaina gure eskuz lortzeko ukatu dizkiguzun eskubideak.

Euskal Herriko berorren basailu leialen seme, ni hil arte mutiri, zure eskergaitz.

LOPE DE AGUIRRE, ERROMESA.